Vücudun insülin hormonunu yeterince üretememesi ya da etkili kullanamamasıyla kan şekerinin kontrol edilemediği kronik bir rahatsızlık olan diyabet, dünyada ve Türkiye’de hızla yayılıyor.

Yanlış beslenme, hareketsiz yaşam, genetik yatkınlık ve kilo sorunlarıyla tetiklenen bu hastalık; zamanında teşhis ve tedavi edilmediğinde kalp, böbrek ve göz sağlığını tehdit eden kalıcı hasarlara yol açabiliyor.

Türkiye’deki tablo ise sorunun sadece tıbbi değil, aynı zamanda derin bir sosyoekonomik kriz olduğunu gösteriyor.

Türkiye’de diyabet görülme sıklığı dünya ortalamasının üzerine çıkarak yüzde 16,5 seviyelerine ulaştı.

Dr. Ahmet Mehlepçi, bu hızlı tırmanışın en büyük nedeninin ekonomik kriz ve yoksullaşma olduğuna dikkat çekerek "Nüfusun yaklaşık yüzde 35’i temel gıdalara ulaşmakta zorlanıyor. Bu durum, sağlıklı ve dengeli beslenmeyi imkânsız hale getirerek insanları ekmek, makarna, pilav ve hamur işi gibi ucuz karbonhidrat kaynaklarına mahkûm ediyor” dedi.

Büyükşehirlerdeki yoğun çalışma temposu ve hareketsiz yaşamın bu riski daha da artırırken, dar gelirli bireylerin spor ve fiziksel aktivite alanlarına erişimi neredeyse hiç olmadığını anımsatan Mehlepçi, aile hekimliği sisteminde tanı olanaklarının gelişmesinin gizli hastaların saptanmasını sağlasa da, günde 100 ila 150 hastaya bakmak zorunda bırakılan aile hekimlerinin nitelikli, bütüncül ve koruyucu sağlık hizmeti sunmasının bugünkü koşullarda ne yazık ki mümkün olmadığını söyledi. 

Diyabet tedavisinin sadece fiziksel bir süreç olmadığını vurgulayan Mehlepçi, hastaların günün 24 saati zihinsel mesai harcamak zorunda kaldığına dikkat çekti.

Bu durumun diyabet tükenmişliğine neden olduğunu söyleyen Mehlepçi, "Diyabet tükenmişliği, hastanın sürekli öz bakım gerektiren bu süreçten zamanla zihinsel, duygusal ve davranışsal olarak yorulması ve hastalık yönetimine karşı direncini kaybetmesidir. Bunu asla sadece 'tedaviye uyumsuzluk' olarak göremeyiz” uyarısında bulundu.

Sağlık sisteminin sadece ölçülebilir biyolojik sonuçlara (kan şekerine) odaklandığını belirten Mehlepçi, aile sağlığı merkezlerinde psikologların aile hekimleriyle eş güdümlü çalıştırılması gerektiğine değinerek “İyi bir diyabet yönetimi, yalnızca iyi glukoz değerlerine ulaşmak değil, o değerlere ulaşmaya çalışan insanın psikolojik iyilik halini koruyabilmektir” uyarısında bulundu. 

Sürekli glukoz takip sistemleri ve akıllı insülin pompalarının hayat kurtardığını aktaran Mehlepçi, bu teknolojilerin maliyetinin her yurttaşın erişebileceği düzeyde olmadığını vurgulayarak "Teknoloji artık bir konfor değil, tedavinin en hayati parçası. Ancak bu cihazlara erişim kişinin ekonomik gücüne bağlı hale geldiği için, aynı hastalığa sahip iki insanın sağlık sonuçları tamamen farklılaşıyor” ifadelerini kullandı.

Çocuklar için sensörlerin geri ödeme kapsamına alınmasının önemli bir kazanım olduğunu ancak erişkin hastalar ve insülin pompaları açısından büyük eksiklikler bulunduğuna dikkat çeken Mehlepçi, “Sağlıkta teknolojik ilerlemenin gerçek ölçütü, ne kadar gelişmiş cihaz ürettiğimiz değil; bu gelişmelerden kaç insanın eşit ve sürdürülebilir biçimde yararlanabildiğidir” diye ekledi. 

Gebelik şekerli veya hali hazırda diyabetle yaşayan kadınların tedavi sürecinin toplumsal cinsiyet rolleriyle doğrudan kesiştiğini belirten Mehlepçi, erkek egemen yapının kadınlara yüklediği ağır sorumluluklara değinerek "Kadın bir yandan ailenin sağlığından ve ev işlerinden sorumlu tutulurken, diğer yandan kendi hastalığını yönetmek zorunda kalıyor. Eşin ev işlerine ve çocuk bakımına katılamaması kadının dinlenmesini ve kontrollere gitmesini engelliyor. Aile üyelerinin önerilen beslenme düzenine uymaması ise kadının kendisi için ayrıca yemek hazırlamak zorunda kalmasına neden oluyor” dedi.

Mehlepçi, bu tablonun ekonomik zorluklarla birleştiğinde tedavi başarısını bireysel çabalara indirgemenin haksızlık olacağını ifade etti. 

Okul çağındaki Tip 1 diyabetli çocukların yaşadığı çelişkilere dikkat çeken Mehlepçi, mevcut eğitim sistemindeki güvenlik açıklarını şu sözlerle özetledi:

"Tüm öğrencilere bir öğün ücretsiz öğle yemeği dahi sağlayamazken, Tip 1 diyabetli bir öğrencinin özel beslenmesinin düzenlenmesini beklemek gerçekçi değil. Okulların temizlik personeli bile bulamadığı bir ortamda hemşire olmasını beklemek büyük bir çelişki."

Diyabetli bir çocuğun okulda insülin yapabilmesi, kan şekerini ölçebilmesi ve acil durumda yardım alabilmesinin bir ayrıcalık değil, güvenli eğitim ortamının temel gereği olduğunu vurgulayan Mehlepçi, bugün bu çocukların güvenliğinin tamamen ailelerin kişisel mücadelesine ve öğretmenlerin duyarlılığına terk edildiğini belirtti.

İş hayatında kâr odaklı yaklaşımın çalışan sağlığının önüne geçmesini eleştiren Mehlepçi, diyabetli bireylerin karşılaştığı ayrımcılığı şu sözlerle aktardı:

"İşverenlerin ve kamu idarecilerinin diyabeti 'çalışma kapasitesini düşüren bir durum' olarak algılaması büyük bir önyargı yaratıyor. Bu yüzden bireyler, işlerini kaybetmemek veya ayrımcılığa uğramamak için hastalıklarını gizlemek zorunda kalıyor.”

Hastalığın gizlenmesinin hipoglisemi (şeker düşmesi) gibi acil durumlarda müdahaleyi geciktirerek hayati riskler yarattığını belirten Mehlepçi, diyabetli bireylerin ayrımcılığa uğramadan, sağlık durumlarına uygun ve güvenli koşullarda çalışabilmesinin hem çalışma hakkı hem de en temel sağlık hakkı olduğunu vurguladı.